دیپلماسی تشییع رهبران سیاسی و مذهبی

(آثار و نتایج)

محمد مهدی فتوره چی

دیپلماسی که در فارسی گاهی به آن «سیاست‌ورزی» یا «فنِ مذاکره» نیز گفته می‌شود، مجموعه‌ای از ابزارها، فنون و فعالیت‌هایی است که دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی برای مدیریت روابط خود با دیگران از آن استفاده می‌کنند. اگر بخواهیم ساده بگوییم: دیپلماسی، هنرِ رسیدن به اهداف بدون جنگیدن است. دیپلماسی فقط نشستن پشت میز و صحبت کردن نیست؛ این نوع از سیاست ورزی روش‌های مختلفی بشرح ذیل دارد:

- دیپلماسی رسمی : همان دیپلماسی کلاسیک است که توسط سفیران، وزیران خارجه و کاردشناسان در محیط‌های رسمی و طبق پروتکل‌های مشخص انجام می‌شود.

- دیپلماسی عمومی : تلاش برای تأثیرگذاری بر مردم یک کشور دیگر (نه فقط دولت آن‌ها). مثلاً از طریق تبادلات فرهنگی با توره های مردم، تبادل بورسیه‌ها و فرصت های تحصیلی، رسانه‌ها یا هنر، تا تصویر بهتری از کشور خود ارائه دهند.

- دیپلماسی نرم : استفاده از جذابیت فرهنگی، ارزش‌های سیاسی و مدل زندگی برای جلب حمایت دیگران، به جای استفاده از زور یا پول.

- دیپلماسی سخت: وقتی دیپلماسی با تهدید (مانند فشار نظامی) یا پاداش (مانند کمک‌های اقتصادی و تحریم‌ها) همراه می‌شود تا طرف مقابل را به پذیرش یک خواسته وادار کند.

- دیپلماسی پشت پرده: مذاکرات غیررسمی و مخفیانه که بین نمایندگان دو کشور (بدون حضور رسانه‌ها یا در قالب واسطه‌ها) انجام می‌شود تا مسائل بسیار حساس حل شود.

امروزه و در جهان معاصر که به نظر می رسد مظاهر دینی در سایه سیطره استکبار و گسترش سبک زندگی غربی بویژه نزد نوجوانان و جوانان در کشورهای اسلامی بیش از پیش کم فروغ می شود، در کمال تعجب شاهد اقبال آحاد جامعه انقلابی، دیندار و آزادی خواه مان به شرکت گسترده در مراسم تشییع و بدرقه و خاکسپاری رهبری آزاده، مجتهدی فاضل، و استکبار ستیزی کم نظیر و بلکه بی نظیر در جهان اسلام و تشییع در شهرهای مختلف کشور و فراتر از مرزها، در نجف و کربلای معلی هستیم؛ حضور پر شور و شعور مردم متدین و انقلابی و داغداری که به رغم گرمای سوزان تیرماه، ساعت ها در میعادگاه های وداع و خیابان ها به استقبال و بدرقه ی پیکر مطهر امام شهیدشان تا مشهد مقدس رفتند و صحنه های کم نظیری از ارادت و قدرشناسی شان را به رخ جهانیان نمایاندند؛ پدیده ای که از ابعاد مختلف قابل مطالعه و بحث و بررسی کارشناسانه است و لذا به نظر می رسد با چنین تشییع و مراسم های تجدید بیعت و برائتی از مستکبران و اعلان حمایت از آرمان های بلند و متعالی سید علی خامنه ای باید از این پس از پیدایش مفهوم جدیدی ذیل عنوان« دیپلماسی تشییع» نام بریم؛ سیاست ورزی و نوعی دیپلماسی نرمی که واجد جذابیت های فرهنگی و ارزش های سیاسی و مذهبی منحصر بفردی برای جلب افکار عمومی و آزادی خواهان جهان بوده و نمود و تجلی اراده های دینداران و انقلابیون و آزادی خواهانی است که وحدت و انسجام اجتماعی را در کشور و فراسرزمین های مسلمان فریاد می زنند تا خاری در چشم دشمنان اسلام ستیز، مستکبر و متجاوز گردند.

در علوم سیاسی، دیپلماسی تشییع یکی از مصادیق قدرت نرم و دیپلماسی عمومی محسوب می‌شود؛ زیرا از نمادها، آیین‌ها و احساسات جمعی برای انتقال پیام‌های سیاسی و ایجاد یا تقویت روابط میان دولت‌ها و ملت‌ها بهره می‌گیرد. در واقع، دیپلماسی تشییع، که در ادبیات روابط بین‌الملل به عنوان یکی از گونه‌های دیپلماسی آیینی شناخته می‌شود استفاده از مراسم تشییع و خاکسپاری شخصیت‌های برجسته (رهبران سیاسی، دینی، فرهنگی یا حتی نظامی) و فرصتی است برای پیشبرد اهداف دیپلماتیک، ارسال پیام‌های سیاسی، تقویت روابط بین‌المللی یا نمایش قدرت نرم کشورهای تحت ستم و استقلال طلب که بدلیل انحصارات رسانه ای از سوی دشمنان قادر نیستند اتحاد و همبستگی و هویت مذهبی و فرهنگی شان را به سهولت به نمایش بگذارند.

هنگامی که شخصیتی بسیار تأثیرگذار، ذو ابعاد و کم نظیری چون سید علی خامنه ای در پی تهاجم ددمنشانه به بیت شریف شان به طور مظلومانه و فجیع به شهادت می رسند، بی شک مراسم تشییع او صرفاً یک رویداد مذهبی یا اجتماعی نیست، بلکه می‌تواند به عرصه‌ای برای همگرایی، تهییج عواطف مقلدان و دوستداران و تعاملات سیاسی و دیپلماتیک تبدیل شود. در ادامه به برخی از مهم‌ترین آثار دیپلماسی تشییع اشاره می شود:

  • نمایش مشروعیت و سرمایه اجتماعی: حضور گسترده مردم دیندار و انقلابی در داخل و خارج کشور و نیز حضور مقامات داخلی و خارجی نشانه‌ای از نفوذ و جایگاه امام شهید و استحکام نظام اسلامی تلقی می شود.
  • تقویت روابط بین‌المللی: دیدارهای حاشیه‌ای میان رهبران و مقامات کشورها در تهران و عراق و مراسم یادبود در سفارت خانه های ایران گاهی منجر به کاهش تنش‌ها یا آغاز مذاکرات جدید و بعضا تحکیم روابط سیاسی می‌شود.
  • ارسال پیام سیاسی: سطح و نوع حضور هیئت‌های خارجی (رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر، وزیر یا سفیر) معمولاً حامل پیام‌های سیاسی درباره کیفیت روابط میان کشورهاست؛ و از همین روست که امریکا با ارسال پیام های هشدار دهنده و تهدید آمیز تلاش کرد سطح مقامات سیاسی کشورهای همسایه و دوست را تنزل دهد تا از مشروعیت بخشی به نظام و جایگاه ممتاز رهبر شهیدمان ممانعت بعمل آورد.
  • تقویت قدرت نرم: پوشش گسترده رسانه‌ای در شبکه های داخلی و خارجی و حتی شبکه های تلویزیونی و خبری جهان بویژه امریکا و اسرائیل و نمایش احترام ویژه جهان اسلام به امام شهیدمان بی شک بر تصویر مثبت بین‌المللی بازتاب شده از کشور و نظام اسلامی مان تاثیرگذار است.
  • ایجاد یا تقویت همبستگی ملی: تشییع شخصیت‌های محبوبی چون امام خمینی ره، سردار سلیمانی و بویژه سید علی خامنه ای بی تردید به فرصتی برای تقویت وحدت و انسجام اجتماعی و هویت ملی و حتی هویت مذهبی مسلمانان جهان تبدیل می‌شود.
  • تأثیر بر افکار عمومی جهان: رسانه‌ ملی و پیام رسان های اجتماعی از طریق بازتاب گسترده مراسم، تصویری خاص از امام شهیدمان، مردم متدین و مبارز و نظام اسلامی مان ارائه می‌کنند که می‌تواند بر نگرش افکار عمومی و اقشار خاکستری در داخل و خارج کشور اثر بگذارد.

در خاتمه باید خاطرنشان کرد که آثار دیپلماسی تشییع همواره یکسان نیست و به عواملی مانند جایگاه بین‌المللی فرد درگذشته، میزان مشارکت مردمی، حضور مقامات خارجی، نحوه پوشش رسانه‌ای، و شرایط سیاسی و امنیتی زمان برگزاری مراسم بستگی دارد. علاوه بر تشییع های پر شمار و به یاد ماندنی امام خمینی، سردار سلیمانی و امام شهیمان، نمونه‌های شناخته‌شده تجربه شده دیپلماسی تشییع را می‌توان در مراسم خاکسپاری نلسون ماندلا، ملکه الیزابت دوم، پاپ ژان پل دوم، شینزو آبه و مشاهده کرد؛ مراسم هایی که حضور رهبران و مقامات کشورهای مختلف، تجمعات گسترده مردم عزادار و وفادار را به رویدادهایی با اهمیت دیپلماتیک تبدیل کرد.

با توجه به آثار و تبعات مثبت یاد شده چنین مراسم تشییعی که ذیل دیپلماسی نرم تعبیر می شود بی شک فوایدش بمراتب بیش از هزینه های انجام شده برگزاری هر چه با شکوه تر مراسم های مختلف در تهران و شهرهای مذهبی قم مشهد، و نف و کربلاست؛ اگر چه نیک می دانم که روح بلند امام متقی و ساده زیست مان با انجام مراسم و تشریفاتی که منجر به پرآوازه شدن نام شان باشد ناخشنود است؛ ولیکن مراتب قدرشناسی و تکریم مردم مسلمان و وفادار نسبت به علماء و مجتهدان شان و بویژه رهبران آزادی خواه و استکبار ستیزی چون سید علی خامنه ای، امام شهیدمان هم کم نظیر، اجتناب ناپذیر و دیپلماسی آفرین است.

یاد آن امام شهید مظلوم را گرامی داشته و استوارتر از همیشه تا پای جان بر حفظ ارزش ها و آرمان های نظام و امامین انقلاب پای می فشاریم.