علل کاهش کنشگری اجتماعی فرهیختگان و دانش آموختگان دانشگاهی

و سمن های متمایز از نظر پاسخگویان

محمد مهدی فتوره چی

بر اساس آمارهای منتشره حدود 220 هزار تشکل اجتماعی اعم از خیریه و مردم نهاد ذیل سازمان های دولتی و نهادهایی چون مسجد و حسینیه و ...در کشور در حال ارائه خدمات مختلفی به هم وطنان مان هستند. از این تعداد حدود 11هزار تشکل با عنوان سازمان مردم نهاد(سمن) از سوی وزارت کشور مجوز فعالیت رسمی دریافت کرده اند. طبق نظر معاون مشارکت های اجتماعی وزارت کشور(دتر ولیی) فعالیت بیش از 80 درصد از سمن ها منحصر به اعضای هیات مدیره بوده و اغلب اعضای عادی تشکل های مردم نهاد که فاقد نقش و مسئولیتی در تشکل اند پس از مدتی دچار رکود و انفعال می شوند. شواهد و قرائن و نتایج بررسی ها و مصاحبه های پراکنده با اعضای فعال تشکل ها نشان می دهد که علاوه بر محدودیت های اعطای نقش و مسئولیت، عواملی چون بی اعتمادی اقشار مردم به نهادهای اجتماعی و سیاسی، ناامیدی از تاثیرات اجتماعی کنشگری ها، افزایش مشکلات اقتصادی و معیشتی کنشگران، فقدان منابع مالی لازم برای انجام ماموریت ها و عدم حمایت کافی سازمان های متولی، نبود هماهنگی و رهبری کارآمد تشکل ها و در نهایت جایگزین شد فناوری های دیجیتال و غیر رسمی در کاهش انگیزه ی اعضای سمن ها موثر است.

به منظور فهم عمیق تر مبتنی برداده های قابل اعتماد حاصله از پرسشگری، در صدد برآمدم تا با طرح سوالی از جمعی از اساتید و دانش آموختگان مقطع تحصیلات تکمیلی و نیز فعالان فرهیخته و خبرگان اجتماعی علل و عوامل کاهش انگیزه ی هم وطنان مان بویژه فرهیختگان و تحصیلکردگان دانشگاهی را جویا شوم تا ضمن کشف عوامل دخیل دیگر، فراوانی هر یک از دلایل یاد شده را بدست آورم. در ادامه این یادداشت به برخی از مهم ترین عوامل اشاره شده از سوی 30 تن از پاسخگویان دارای مدرک تحصیلی کارشناسی ارشد و دکترا به ترتیب فراوانی ها اشاره خواهم کرد. خاطر نشان می کنم اغلب پاسخگویان دارای سابقه ی عضویت و همکاری رسمی و غیر رسمی با یکی از تشکل های اجتماعی عام المنفعه بوده اند.

  • مشکلات اقتصادی و ترجیح صرف وقت برای تامین نیازهای خانواده با توجه به افزایش نرخ فزاینده ی تورم، مار آاال
  • عدم امیدواری به تحقق اهداف اساسنامه و عدم اطمینان به کارآمدی سمن ها،
  • تجربه ی تلخ فعالیت و کنشگری در سمن ها و عدم مشاهده ی دستاورد ملموس،
  • افت سرمایه اجتماعی و کاهش اعتماد عمومی و در نتیجه بی تفاوتی اجتماعی،
  • نداشتن وقت کافی برای همکاری با سمن ها،
  • عدم احساس امنیت در پی کنشگری اجتماعی و بیم تحمل تبعات ناگوار آن(همچون فعالان محیط زیست متهم به جاسوسی)،
  • دوری محتاطانه از تشکل ها با هدف اجتناب از هزینه کردهای سیاسی،
  • نظارت و مدیریت آزار دهنده ی نهادهای بالادستی،
  • وجود فضای یاس و ناامیدی از بهبود اوضاع اجتماعی و سیاسی،
  • عدم تبیین کافی کارآمدی سمن ها و عدم اطلاع از قدرت و قابلیت های تشکل های مردم نهاد،
  • شیوه ی نامطلوب حکمرانی دولتمردان در صدور مجوزها و نظارت بر سمن ها،

و موارد دیگری که هر یک از پاسخگویان بدانها اشاره کرده اند به شرح ذیل مرقوم می گردد.

  • بی تفاوتی اجتماعی ناشی از فضای بسته سیاسی و استبداد زده،
  • عدم به رسمیت شناختن تنوع تکثر افکار در جامعه،
  • عدم اعتقاد حکمرانان به تحزب و فعالیت های جمعی،
  • ترویج فردگرایی ناشی از فضای مجازی،
  • توهم تاثیرگذاری اجتماعی از طریق کنشگری مجازی،
  • کاهش روحیه ی همدلی و دستگیری از محرومان و نیازمندان،
  • فقدان چشم انداز روشن از تاثیرات فعالیت ها،
  • ترجیح فعالیت های علمی و دانشگاهی منتج به توسعه ی فردی،
  • عدم رجوع مسئولان و دولتمردان به سمن ها برای حل مسائل،
  • عدم امکان ایجاد ارزش افزوده برای اعضای عادی،
  • خود خواهی و رفاه طلبی(با پیامد مسئولیت گریزی)
  • فساد حکومتی و سیستماتیک و یاس از اصلاح امور

در سئوال دیگری از پاسخگویان پرسیدم فعالیت کدامیک از سمن های اجتماعی کشور را متمایز و قابل تحسین می دانید؟ پاسخگویان به نام سازمان، خیریه و نهادهای مردمی زیر اشاره کردند:

  • موسسه نیکوکاری ابرار(وابسته به اتاق بازرگانی و فعال در عمران روستاهای محروم خراسان جنوبی)
  • موسسه پیشگیری از نابینایی و کم بینایی(موفق در غربالگری و ردیابی ژن درمانی در ایران)
  • انجمن ژنتیک پزشکی ایران(پیاده سازی قانون جوانی جمعیت)
  • دار الاکرام حضرت ابوالفضل(فراهم کننده ی امکان تحصیل کودکان)
  • موسسه مردم نهاد آینده نگر طهران(فعال در زمینه توانمندسازی افراد، و برجسته در اقدامات وسیع جهادی)
  • انجمن ام اس ایران
  • موسسه خیریه محک(با بیشترین فراونی)
  • جمعیت امام علی(دومین فراوانی اشاره شده بعد از محک)
  • جمعیت طلوع بی نشان ها(حامی تخصصی افراد کارتن خواب)
  • موسسه مهاجر مسیر آرامش قم( پیشگیری از آسیب های اجتماعی و ترک مواد و توانمندسازی معتادان)
  • انجمن زنان کارآفرین کشور
  • موسسه مردم نهاد مهر گیتی
  • موسسه نیکوکاری رعد الغدیر
  • کانون هموفیلی ایران( پیگیری تحسین برانگیز مدیر عاملش در استیفای حقوق قربانیان خون های آلوده)
  • جبهه سبز ایران
  • انجمن دیالیز ایران (حمایت از بیماران کلیوی ایران)
  • انجمن اهدای عضو ایران
  • انجمن گردشگری پایدار سبز مازندران
  • آگاپه(اولین پلتفرم هوشمند ایرانی)
  • انجمن عقب ماندگان ذهنی
  • جامعه یاوری فرهنگی(تامین نیازهای آموزشی دانش آموزان محروم)
  • و انجمن تازه تاسیس ترویج فرهنگ مسئولیت اجتماعی(با اشاره به تجمیع کم نظیر جمعی از اساتید و نخبگان دانشگاهی و نقش روشنگرانه ی گروه مسئولیت اجتماعی دانشگاهیان)