احسان نراقي در كتاب اقبال ناممكن كه مشروح گفت و گوهاي انجام شده چندين روزنامه و هفته نامه هاي داخلي( از سال 1378 تا 1382 ) با وي است درباب تربيت شدگان مدارس حوزوي و اسلامي و تاثيرگذاري فارغ التحصيلان اين مدارس مطالب در خورتاملي را اذعان كرده است؛ لذا  مناسب دانستم در سالگرد شهادت شهيد فاضل حوزه و دانشگاه، دكتر محمد مفتح و در گراميداشت اين روز، از منظر اين جامعه شناس فرهيخته  به فرازهايي از انديشه هاي ايشان اشاره اي نمايم تا ضرورت تعامل و تقريب هر چه بيشتر اين دو كانون علمي سنتي و نوين تاثير گذار در توسعه علمي و فرهنگي جامعه بيش از پيش هويدا گردد:

"ببينيم علت آن كه حوزه ها در تربيت آخوند موفق بودند چه بود! رضا شاه دانشكده معقول و منقول (الهيات) درست كرد كه آخوند مدرن تربيت كند؛ حتي يكي از اين تربيت شدگان دانشكده معقول و ومنقول نتوانست آخوند بشود! همه رفتند به دادگستري يا محضر دارشدند. اما حوزه از اين دانشكده استفاده كرد؛ چون از حوزه آمدند سر دروس جديد و در نتيجه از فلسفه و تاريخ و جغرافي آگاهي پيدا كردند. مثلا آقاي بهشتي آمد سر سال كلاس دكتر صديقي نشست و تاريخ فلسفه جديد را فرا گرفت. قسمت عمده انقلاب محصول اينهاست. اينها، از قبيل آقايان بهشتي و مطهري و با هنر و مفتح زبان امروزي داشتند . پس دانشكده الهيات به انقلاب كمك كرد. دستگاه حاكم نتوانست از تاسيس اين نوع مدارس طرفي بربندد؛ زيرا راهش درست نبود؛ چون به صورت بوركراتيك درآمده بود. شما نمي توانيد در دانشگاه طلبه تربيت كنيد. طلبه در جاي ديگري تربيت مي شود! چون درس در حوزه و زندگي در حجره غير از زندگي دانشگاهي است... همين تربيت شدگان مدارس علوي هستند كه امروز رهبران جامعه شده اند. همان فارغ التحصيلان مدارس علوي بودند كه به آمريكا و اروپا رفتند و دكتر و مهندس شدند و اينك مشغول كارند. همين مدرسه بود كه شد مركز شوراي انقلاب اسلامي. آيت ا.. خميني (ره) در همين مدرسه فرود آمد. چرا او وقتي از راه رسيد رفت به مدرسه علوي؟ چرا به خانه اش نرفت؟ چون {آنجا} معني پيدا كرده بود. آخوندهاي مدرن، دكتر-آيت ا... ها بودند كه با روحانيت سنتي فرق داشتند و در مدرسه علوي بودند. دادگاه انقلاب آنجا تشكيل شد. پس ببينيد! مدرسه رشديه هشتاد سال قبل محل نضج و شروع افكار آزايخواهانه بود و منجر به انقلاب مشروطه شد، و مدرسه علوي به اين ترتيب كه گفته شد اين نقش را در انقلاب اسلامي ايفا كرد. اين نقش آموزش  بود در سيستم سياسي ايران".